{"id":432,"date":"2026-01-01T08:02:00","date_gmt":"2026-01-01T14:02:00","guid":{"rendered":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/?p=432"},"modified":"2025-09-24T07:57:54","modified_gmt":"2025-09-24T13:57:54","slug":"el-programa-nacional-de-innovacion-un-pilar-para-la-soberania-tecnologica-de-mexico-secihti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/?p=432","title":{"rendered":"El Programa Nacional de Innovaci\u00f3n: Un Pilar para la Soberan\u00eda Tecnol\u00f3gica de M\u00e9xico (SECIHTI)"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Maribel Vidales Eslava<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-buttons uagb-buttons__outer-wrap uagb-btn__default-btn uagb-btn-tablet__default-btn uagb-btn-mobile__default-btn uagb-block-d29848a3\"><div class=\"uagb-buttons__wrap uagb-buttons-layout-wrap \">\n<div class=\"wp-block-uagb-buttons-child uagb-buttons__outer-wrap uagb-block-e945b70e wp-block-button\"><div class=\"uagb-button__wrapper\"><a class=\"uagb-buttons-repeater wp-block-button__link\" aria-label=\"\" href=\"https:\/\/www.amazon.com.mx\/dp\/B0FP2Y8CFB\/ref=nav_ya_signin?__mk_es_MX=%C3%85M%C3%85%C5%BD%C3%95%C3%91&amp;crid=1B8PE2MAL04G&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.kliAuf-VcYOXUNpA9rp3nfcwJMtL9GqSiu83113a84xolC87b0_ygwOj-h9-fm-2OxVNeEFfgXt3rU-kkDwJimAd4HUwUo55OkV51pz1Mek.G69R4KNyHEBDk918fy7SXA3ntIrbOC3iIZTB9qXT8Ao&amp;dib_tag=se&amp;keywords=REVISTA+EPISTEMOLOG%C3%8DA%3A+CIENCIA+EDUCACI%C3%93N+%28REVISTA+EPISTEMOLOG%C3%8DA+CIENCIA+EDUCATIVA+n%C2%BA+4%29&amp;qid=1756418937&amp;sprefix=revista+epistemolog%C3%ADa+ciencia+educaci%C3%B3n+revista+epistemolog%C3%ADa+ciencia+educativa+n%C2%BA+4+%2Caps%2C143&amp;sr=8-1\" rel=\"follow noopener\" target=\"_self\" role=\"button\"><div class=\"uagb-button__link\">Enlace Amazon<\/div><\/a><\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Resumen<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>El presente art\u00edculo describe el marco conceptual y los objetivos del nuevo Programa Nacional de Innovaci\u00f3n (PNI), bajo la direcci\u00f3n del Consejo Nacional. Este programa estrat\u00e9gico busca fortalecer la soberan\u00eda tecnol\u00f3gica de M\u00e9xico a trav\u00e9s de la identificaci\u00f3n de \u00e1reas clave de desarrollo y la implementaci\u00f3n de acciones concretas para impulsar la innovaci\u00f3n. El PNI se nutre de los diagn\u00f3sticos y perspectivas generadas por los Programas Nacionales Estrat\u00e9gicos (Pronaces), asegurando una articulaci\u00f3n coherente con las prioridades nacionales en ciencia, tecnolog\u00eda e innovaci\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Introducci\u00f3n<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>La Ley general en materia de ciencias y humanidades, en su secci\u00f3n Cuarta; de los Programas Nacionales Estrat\u00e9gicos en los art\u00edculos del 46\u00ba al 47\u00ba establece que los programas institucionales deber\u00e1n estar alineados con las pol\u00edticas p\u00fablicas y los objetivos nacionales, y deber\u00e1n definir con claridad la misi\u00f3n, visi\u00f3n, objetivos, estrategias, indicadores y recursos necesarios para su implementaci\u00f3n, as\u00ed como las metas espec\u00edficas para los centros p\u00fablicos de investigaci\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<p>Establecer\u00e1n programas nacionales estrat\u00e9gicos enfocados en identificar y abordar problemas clave del pa\u00eds, como la salud, el acceso al agua, la educaci\u00f3n, la seguridad alimentaria, la contaminaci\u00f3n y el cambio clim\u00e1tico, entre otros. Estos programas buscar\u00e1n proponer soluciones concretas y basadas en evidencia para mejorar las condiciones de vida de la poblaci\u00f3n, con el objetivo de proponer soluciones innovadoras y sostenibles. Deber\u00e1n abordar los problemas desde una perspectiva multidisciplinaria, involucrando a investigadores de diversas \u00e1reas del conocimiento.<\/p>\n\n\n\n<p>Es importante fomentar la participaci\u00f3n de la sociedad civil en la definici\u00f3n y evaluaci\u00f3n de los programas. Los programas deber\u00e1n contar con mecanismos de evaluaci\u00f3n y seguimiento para garantizar su efectividad.<\/p>\n\n\n\n<p>La innovaci\u00f3n es un motor fundamental para el desarrollo socioecon\u00f3mico de cualquier naci\u00f3n. En el contexto actual, marcado por la globalizaci\u00f3n y la r\u00e1pida evoluci\u00f3n tecnol\u00f3gica, la capacidad de un pa\u00eds para generar, adaptar y aplicar conocimiento se traduce directamente en competitividad, bienestar social y, crucialmente, en <strong>soberan\u00eda tecnol\u00f3gica<\/strong>. Esta \u00faltima implica la autonom\u00eda en la toma de decisiones sobre las tecnolog\u00edas que un pa\u00eds utiliza, desarrolla y controla, evitando as\u00ed dependencias externas que puedan comprometer su seguridad nacional y su desarrollo sostenible.<\/p>\n\n\n\n<p>Consciente de esta necesidad imperante, M\u00e9xico, a trav\u00e9s del Consejo Nacional, ha dise\u00f1ado el <strong>Programa Nacional de Innovaci\u00f3n (PNI)<\/strong>. Este programa surge como una herramienta articuladora para concentrar esfuerzos, optimizar recursos y dirigir la capacidad innovadora del pa\u00eds hacia objetivos estrat\u00e9gicos previamente definidos.<\/p>\n\n\n\n<p>LGHCTI, (2023) estipula que los Pronaces se dise\u00f1ar\u00e1n bajo un enfoque participativo, involucrando a diversos actores sociales, p\u00fablicos y privados, y respetando los derechos y las particularidades de las comunidades. Los resultados de estos programas se difundir\u00e1n ampliamente a trav\u00e9s de plataformas digitales para garantizar su acceso libre y abierto, mediante los Ecosistemas Nacionales Inform\u00e1ticos.<\/p>\n\n\n\n<p>Se crea un Programa Nacional de Innovaci\u00f3n que estar\u00e1 a cargo del Consejo Nacional. Este programa tendr\u00e1 como objetivo principal fortalecer la soberan\u00eda tecnol\u00f3gica de M\u00e9xico, identificando las \u00e1reas estrat\u00e9gicas de desarrollo y estableciendo las acciones necesarias para impulsar la innovaci\u00f3n en el pa\u00eds. El programa se basar\u00e1 en los diagn\u00f3sticos y perspectivas de los Pronaces. (LGHCTI, 2023, p. 75).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Fundamentaci\u00f3n y Objetivos del Programa Nacional de Innovaci\u00f3n<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>El PNI se cimienta sobre la premisa de que la innovaci\u00f3n no es un fin en s\u00ed misma, sino un medio para alcanzar metas m\u00e1s amplias de desarrollo nacional. Su objetivo primordial es fortalecer la soberan\u00eda tecnol\u00f3gica de M\u00e9xico. Para lograrlo, el programa se estructura en torno a los siguientes pilares:<\/p>\n\n\n\n<p>Identificaci\u00f3n de \u00c1reas Estrat\u00e9gicas de Desarrollo: El PNI no buscar\u00e1 impulsar la innovaci\u00f3n de manera indiscriminada. Por el contrario, se enfocar\u00e1 en la detecci\u00f3n y priorizaci\u00f3n de aquellos sectores y tecnolog\u00edas que son cruciales para el desarrollo aut\u00f3nomo del pa\u00eds. Esto incluye, pero no se limita a, \u00e1reas como la energ\u00eda, la salud, la alimentaci\u00f3n, las tecnolog\u00edas de la informaci\u00f3n y la comunicaci\u00f3n, y la manufactura avanzada. La selecci\u00f3n de estas \u00e1reas se basar\u00e1 en un an\u00e1lisis exhaustivo de las capacidades existentes, las necesidades nacionales y las tendencias tecnol\u00f3gicas globales.<\/p>\n\n\n\n<p>Establecimiento de Acciones para Impulsar la Innovaci\u00f3n: Una vez identificadas las \u00e1reas estrat\u00e9gicas, el PNI definir\u00e1 las acciones concretas y los mecanismos necesarios para fomentar la innovaci\u00f3n en estas direcciones. Esto puede incluir:<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list uagb-block-be89b223\"><div class=\"uagb-icon-list__wrap\">\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-27359284\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Fomento a la investigaci\u00f3n y desarrollo (I+D): Destino de recursos para proyectos de investigaci\u00f3n b\u00e1sica y aplicada en las \u00e1reas prioritarias.<\/span><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-7da3ccad\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Est\u00edmulo a la colaboraci\u00f3n: Promoci\u00f3n de sinergias entre universidades, centros de investigaci\u00f3n, empresas y el sector p\u00fablico.<\/span><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-eb29fa0d\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Creaci\u00f3n de infraestructura habilitante: Desarrollo de laboratorios, centros de prototipado y plataformas tecnol\u00f3gicas especializadas.<\/span><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-75e9d6b6\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Fortalecimiento del capital humano: Formaci\u00f3n de talento especializado y atracci\u00f3n de investigadores y tecn\u00f3logos.<\/span><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-a3206ef9\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Mecanismos de transferencia tecnol\u00f3gica: Facilitar el paso de los resultados de la investigaci\u00f3n a la aplicaci\u00f3n pr\u00e1ctica en la industria y la sociedad.<\/span><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-uagb-icon-list-child uagb-block-c3ef5310\"><span class=\"uagb-icon-list__source-wrap\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\"><path d=\"M256 0C114.6 0 0 114.6 0 256c0 141.4 114.6 256 256 256s256-114.6 256-256C512 114.6 397.4 0 256 0zM406.6 278.6l-103.1 103.1c-12.5 12.5-32.75 12.5-45.25 0s-12.5-32.75 0-45.25L306.8 288H128C110.3 288 96 273.7 96 256s14.31-32 32-32h178.8l-49.38-49.38c-12.5-12.5-12.5-32.75 0-45.25s32.75-12.5 45.25 0l103.1 103.1C414.6 241.3 416 251.1 416 256C416 260.9 414.6 270.7 406.6 278.6z\"><\/path><\/svg><\/span><span class=\"uagb-icon-list__label\">Marco regulatorio favorable: Revisi\u00f3n y adecuaci\u00f3n de pol\u00edticas y leyes que impulsen la innovaci\u00f3n y protejan la propiedad intelectual.<\/span><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Articulaci\u00f3n con los Programas Nacionales Estrat\u00e9gicos (Pronaces).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Una de las caracter\u00edsticas distintivas del PNI es su estrecha vinculaci\u00f3n con los Programas Nacionales Estrat\u00e9gicos (Pronaces). Los Pronaces, impulsados por el Consejo Nacional, han sido concebidos como plataformas para abordar problemas nacionales complejos desde una perspectiva transdisciplinar, integrando el conocimiento cient\u00edfico y tecnol\u00f3gico con las necesidades sociales y ambientales.<\/p>\n\n\n\n<p>El PNI aprovechar\u00e1 los diagn\u00f3sticos y perspectivas generadas por los Pronaces. Esto asegura que la identificaci\u00f3n de \u00e1reas estrat\u00e9gicas para la innovaci\u00f3n no sea un ejercicio aislado, sino que se nutra de la experiencia y el conocimiento acumulado en la resoluci\u00f3n de problemas concretos. Por ejemplo, si un Pronace sobre seguridad alimentaria identifica la necesidad urgente de desarrollar variedades de cultivos resistentes al cambio clim\u00e1tico, el PNI podr\u00e1 direccionar recursos y esfuerzos hacia la innovaci\u00f3n en biotecnolog\u00eda agr\u00edcola. Esta sinergia garantiza una aproximaci\u00f3n m\u00e1s eficiente y pertinente a los desaf\u00edos de innovaci\u00f3n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Gobernanza y Mecanismos de Operaci\u00f3n<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>La operaci\u00f3n del PNI estar\u00e1 bajo la supervisi\u00f3n y direcci\u00f3n del Consejo Nacional. Este organismo fungir\u00e1 como el ente rector, encargado de la definici\u00f3n de las pol\u00edticas generales, la asignaci\u00f3n de presupuestos y la evaluaci\u00f3n de los resultados. La implementaci\u00f3n de las acciones espec\u00edficas podr\u00e1 recaer en diversas instituciones, tanto p\u00fablicas como privadas, bajo la coordinaci\u00f3n del Consejo Nacional.<\/p>\n\n\n\n<p>Se prev\u00e9 la creaci\u00f3n de comit\u00e9s t\u00e9cnicos especializados para cada \u00e1rea estrat\u00e9gica identificada. Estos comit\u00e9s estar\u00e1n integrados por expertos del \u00e1mbito acad\u00e9mico, cient\u00edfico, empresarial y gubernamental, asegurando una visi\u00f3n integral y multidisciplinar. La evaluaci\u00f3n de los proyectos y el seguimiento de los indicadores de impacto ser\u00e1n componentes esenciales para asegurar la efectividad y la mejora continua del programa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Conclusi\u00f3n<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p>El Programa Nacional de Innovaci\u00f3n representa un paso decisivo para M\u00e9xico en su camino hacia la construcci\u00f3n de una s\u00f3lida soberan\u00eda tecnol\u00f3gica. Al enfocarse en \u00e1reas estrat\u00e9gicas, establecer acciones concretas y, fundamentalmente, al articularse con los valiosos diagn\u00f3sticos de los Pronaces, el PNI tiene el potencial de transformar el panorama de la innovaci\u00f3n en el pa\u00eds. Este programa no solo busca impulsar el avance cient\u00edfico y tecnol\u00f3gico, sino tambi\u00e9n garantizar que dicho avance est\u00e9 al servicio del bienestar de la sociedad mexicana y de su capacidad para determinar su propio futuro en un mundo cada vez m\u00e1s interconectado y tecnol\u00f3gicamente dependiente. La implementaci\u00f3n exitosa del PNI ser\u00e1 crucial para posicionar a M\u00e9xico como un actor relevante en el concierto global de la innovaci\u00f3n y para consolidar su autonom\u00eda en los campos vitales del conocimiento y la tecnolog\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Palabras clave:<\/strong> soberan\u00eda tecnol\u00f3gica, innovaci\u00f3n, ciencia y tecnolog\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Agradecimientos:<\/strong> Agradezco al IMCED, que me ha permitido continuar con mi superaci\u00f3n profesional, y tener la oportunidad de cursar el Doctorado en Educaci\u00f3n. Es tambi\u00e9n mi agradecimiento al Dr. V\u00edctor Fernando Nieto Bueno, por invitarme a desarrollar el presente art\u00edculo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Referencias bibliogr\u00e1ficas<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c1lvarez G\u00f3mez, M., G\u00f3mez Polanco, E., &amp; Morf\u00edn Otero, M. (2012). <em>Efecto de la beca CONACYT en la eficiencia terminal en el posgrado. REDIE<\/em>. Revista Electr\u00f3nica de Investigaci\u00f3n Educativa, 14 (1),153-163.[fecha de Consulta 14 de Marzo de 2025]. ISSN: . Recuperado de: <a href=\"https:\/\/www.redalyc.org\/articulo.oa?id=15523175010\">https:\/\/www.redalyc.org\/articulo.oa?id=15523175010<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Ley General en materia de Humanidades, Ciencia, <em>Tecnolog\u00eda e Innovaci\u00f3n<\/em>. Gobierno de M\u00e9xico, CONAHCYT. 2023.<\/p>\n\n\n\n<p>Ortega, S., Blum, E. y Valenti, G. (2001):<em> Invertir en el Conocimiento. Programa de becas-cr\u00e9dito del CONACYT<\/em>. M\u00e9xico: Plaza y Vald\u00e9s y Secretar\u00eda de Educaci\u00f3n. Peinado Camacho, Jos\u00e9 de Jes\u00fas&nbsp; y&nbsp; JARAMILLO VIGUERAS, David. <em>La eficiencia terminal del Centro de Investigaci\u00f3n e Innovaci\u00f3n Tecnol\u00f3gica<\/em>. REDIE [online]. 2018, vol.20, n.3, pp.126-134. ISSN 1607-4041.&nbsp; <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.24320\/redie.2018.20.3.1797\">https:\/\/doi.org\/10.24320\/redie.2018.20.3.1797<\/a><\/p>\n\n\n\n\n\n<p><strong>Maribel Vidales Eslava<\/strong>. Licenciada en Derecho egresada de la UMSNH., Mtra. En Docencia en Ciencias Sociales del IMCED; docente y personal administrativo del IMCED; actualmente encargada del \u00e1rea de digitalizaci\u00f3n de tesis electr\u00f3nicas, y asesora de tesis y tesinas.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Contacto:<\/strong> vidalesmaveeslava@gmail.com <strong>ORCID:<\/strong> 0009-0000-4384-4770<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Maribel Vidales Eslava Resumen El presente art\u00edculo describe el marco conceptual y los objetivos del nuevo Programa Nacional de Innovaci\u00f3n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_uag_custom_page_level_css":"","site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[78],"tags":[64],"class_list":["post-432","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-enero-junio-2026","tag-educacion"],"spectra_custom_meta":{"_edit_lock":["1765304820:1"],"_edit_last":["1"],"_uagb_previous_block_counts":["a:90:{s:21:\"uagb\/advanced-heading\";i:0;s:15:\"uagb\/blockquote\";i:0;s:12:\"uagb\/buttons\";i:1;s:18:\"uagb\/buttons-child\";i:1;s:19:\"uagb\/call-to-action\";i:0;s:15:\"uagb\/cf7-styler\";i:0;s:11:\"uagb\/column\";i:0;s:12:\"uagb\/columns\";i:0;s:14:\"uagb\/container\";i:0;s:21:\"uagb\/content-timeline\";i:0;s:27:\"uagb\/content-timeline-child\";i:0;s:14:\"uagb\/countdown\";i:0;s:12:\"uagb\/counter\";i:0;s:8:\"uagb\/faq\";i:0;s:14:\"uagb\/faq-child\";i:0;s:10:\"uagb\/forms\";i:0;s:17:\"uagb\/forms-accept\";i:0;s:19:\"uagb\/forms-checkbox\";i:0;s:15:\"uagb\/forms-date\";i:0;s:16:\"uagb\/forms-email\";i:0;s:17:\"uagb\/forms-hidden\";i:0;s:15:\"uagb\/forms-name\";i:0;s:16:\"uagb\/forms-phone\";i:0;s:16:\"uagb\/forms-radio\";i:0;s:17:\"uagb\/forms-select\";i:0;s:19:\"uagb\/forms-textarea\";i:0;s:17:\"uagb\/forms-toggle\";i:0;s:14:\"uagb\/forms-url\";i:0;s:14:\"uagb\/gf-styler\";i:0;s:15:\"uagb\/google-map\";i:0;s:11:\"uagb\/how-to\";i:0;s:16:\"uagb\/how-to-step\";i:0;s:9:\"uagb\/icon\";i:0;s:14:\"uagb\/icon-list\";i:1;s:20:\"uagb\/icon-list-child\";i:6;s:10:\"uagb\/image\";i:0;s:18:\"uagb\/image-gallery\";i:0;s:13:\"uagb\/info-box\";i:0;s:18:\"uagb\/inline-notice\";i:0;s:11:\"uagb\/lottie\";i:0;s:21:\"uagb\/marketing-button\";i:0;s:10:\"uagb\/modal\";i:0;s:18:\"uagb\/popup-builder\";i:0;s:16:\"uagb\/post-button\";i:0;s:18:\"uagb\/post-carousel\";i:0;s:17:\"uagb\/post-excerpt\";i:0;s:14:\"uagb\/post-grid\";i:0;s:15:\"uagb\/post-image\";i:0;s:17:\"uagb\/post-masonry\";i:0;s:14:\"uagb\/post-meta\";i:0;s:18:\"uagb\/post-taxonomy\";i:0;s:18:\"uagb\/post-timeline\";i:0;s:15:\"uagb\/post-title\";i:0;s:20:\"uagb\/restaurant-menu\";i:0;s:26:\"uagb\/restaurant-menu-child\";i:0;s:11:\"uagb\/review\";i:0;s:12:\"uagb\/section\";i:0;s:14:\"uagb\/separator\";i:0;s:11:\"uagb\/slider\";i:0;s:17:\"uagb\/slider-child\";i:0;s:17:\"uagb\/social-share\";i:0;s:23:\"uagb\/social-share-child\";i:0;s:16:\"uagb\/star-rating\";i:0;s:23:\"uagb\/sure-cart-checkout\";i:0;s:22:\"uagb\/sure-cart-product\";i:0;s:15:\"uagb\/sure-forms\";i:0;s:22:\"uagb\/table-of-contents\";i:0;s:9:\"uagb\/tabs\";i:0;s:15:\"uagb\/tabs-child\";i:0;s:18:\"uagb\/taxonomy-list\";i:0;s:9:\"uagb\/team\";i:0;s:16:\"uagb\/testimonial\";i:0;s:14:\"uagb\/wp-search\";i:0;s:19:\"uagb\/instagram-feed\";i:0;s:10:\"uagb\/login\";i:0;s:17:\"uagb\/loop-builder\";i:0;s:18:\"uagb\/loop-category\";i:0;s:20:\"uagb\/loop-pagination\";i:0;s:15:\"uagb\/loop-reset\";i:0;s:16:\"uagb\/loop-search\";i:0;s:14:\"uagb\/loop-sort\";i:0;s:17:\"uagb\/loop-wrapper\";i:0;s:13:\"uagb\/register\";i:0;s:19:\"uagb\/register-email\";i:0;s:24:\"uagb\/register-first-name\";i:0;s:23:\"uagb\/register-last-name\";i:0;s:22:\"uagb\/register-password\";i:0;s:30:\"uagb\/register-reenter-password\";i:0;s:19:\"uagb\/register-terms\";i:0;s:22:\"uagb\/register-username\";i:0;}"],"_uag_css_file_name":["uag-css-432.css"],"_uag_js_file_name":["uag-js-432.js"],"_uagb_last_spectra_edit":["1776758939"],"_uag_page_assets":["a:9:{s:3:\"css\";s:11666:\".uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap{display:inline-flex;width:100%}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__small-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__small-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:5px 10px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__medium-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__medium-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:12px 24px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__large-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__large-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:20px 30px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:30px 65px}@media(max-width: 976px){.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__small-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__small-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:5px 10px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__medium-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__medium-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:12px 24px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__large-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__large-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:20px 30px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-tablet__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:30px 65px}}@media(max-width: 767px){.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__small-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__small-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:5px 10px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__medium-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__medium-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:12px 24px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__large-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__large-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:20px 30px}.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:not(.is-style-outline),.uagb-buttons__outer-wrap.uagb-btn-mobile__extralarge-btn .uagb-buttons-repeater.ast-outline-button{padding:30px 65px}}.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons-repeater{display:flex;justify-content:center;align-items:center;transition:box-shadow .2s ease}.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons-repeater a.uagb-button__link{display:flex;justify-content:center}.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons-repeater .uagb-button__icon{font-size:inherit;display:flex;align-items:center}.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons-repeater .uagb-button__icon svg{fill:currentColor;width:inherit;height:inherit}.uagb-icon-list__wrap{display:flex;align-items:flex-start;justify-content:flex-start}.wp-block-uagb-icon-list-child{padding:0;transition:all .2s;display:inline-flex;color:#3a3a3a;align-items:center;text-decoration:none;box-shadow:none}.wp-block-uagb-icon-list-child span.uagb-icon-list__source-wrap{display:block;align-items:center}.uagb-icon-list__source-wrap svg{display:block}.uagb-icon-list__source-image{width:40px}.uagb-icon-list__outer-wrap .uagb-icon-list__content-wrap{color:#3a3a3a;display:flex;align-items:center}.wp-block-uagb-icon-list-child{position:relative}.wp-block-uagb-icon-list-child>a{position:absolute;top:0;left:0;width:100%;height:100%}img.uagb-icon-list__source-image{max-width:unset}.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__label{word-break:break-word}.uagb-block-d29848a3.wp-block-uagb-buttons.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap {gap: 10px;}.uagb-block-d29848a3.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap {justify-content: right;align-items: center;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-button__wrapper  .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link{box-shadow: 0px 0px 0 #00000026;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-button__wrapper  .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:hover{box-shadow: 0px 0px 0 #00000026;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link{border-top-width: 1px;border-left-width: 1px;border-right-width: 1px;border-bottom-width: 1px;border-color: #333;border-style: solid;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:hover{border-color: #333;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link:focus{border-color: #333;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e.wp-block-button.is-style-outline .uagb-button__wrapper .wp-block-button__link.uagb-buttons-repeater{border-top-width: 1px;border-left-width: 1px;border-right-width: 1px;border-bottom-width: 1px;border-color: #333;border-style: solid;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e.wp-block-button.is-style-outline .uagb-button__wrapper .wp-block-button__link.uagb-buttons-repeater:hover{border-color: #333;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater .uagb-button__icon > svg{width: 15px;height: 15px;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater .uagb-button__icon-position-after{margin-left: 8px;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater .uagb-button__icon-position-before{margin-right: 8px;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-button__link{text-transform: normal;text-decoration: none;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__source-image{width: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap svg{width: 16px;height: 16px;font-size: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{padding: 0px;border-radius: 0px;border-width: 0px;align-self: center;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__label{text-decoration: !important;line-height: em;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__wrap{display: flex;flex-direction: column;justify-content: center;-webkit-box-pack: center;-ms-flex-pack: center;-webkit-box-align: flex-start;-ms-flex-align: flex-start;align-items: flex-start;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__label{text-align: left;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child{text-decoration: !important;line-height: em;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223.wp-block-uagb-icon-list .wp-block-uagb-icon-list-child{margin-left: 0;margin-right: 0;margin-bottom: 10px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__source-wrap{margin-right: 15px;}.uagb-block-27359284.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-27359284.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-7da3ccad.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-7da3ccad.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-eb29fa0d.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-eb29fa0d.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-75e9d6b6.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-75e9d6b6.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-a3206ef9.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-a3206ef9.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-c3ef5310.wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}.uagb-block-c3ef5310.wp-block-uagb-icon-list-child:hover .uagb-icon-list__source-wrap{background:  !important;border-color:  !important;}@media only screen and (max-width: 976px) {.uagb-block-d29848a3.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap {justify-content: center;align-items: center;}.uagb-block-d29848a3.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap .wp-block-button{width: auto;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e.wp-block-button.is-style-outline .uagb-button__wrapper .wp-block-button__link.uagb-buttons-repeater{border-style: solid;border-color: #333;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link{border-style: solid;border-color: #333;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__source-image{width: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap svg{width: 16px;height: 16px;font-size: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap {padding: 0px;border-width: 0px;align-self: center;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__wrap{display: flex;flex-direction: column;justify-content: center;-webkit-box-pack: center;-ms-flex-pack: center;-webkit-box-align: flex-start;-ms-flex-align: flex-start;align-items: flex-start;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223.wp-block-uagb-icon-list .wp-block-uagb-icon-list-child{margin-left: 0;margin-right: 0;margin-bottom: 10px;}}@media only screen and (max-width: 767px) {.uagb-block-d29848a3.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap {justify-content: center;align-items: center;}.uagb-block-d29848a3.uagb-buttons__outer-wrap .uagb-buttons__wrap .wp-block-button{width: auto;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e.wp-block-button.is-style-outline .uagb-button__wrapper .wp-block-button__link.uagb-buttons-repeater{border-style: solid;border-color: #333;}.wp-block-uagb-buttons .uagb-block-e945b70e .uagb-buttons-repeater.wp-block-button__link{border-style: solid;border-color: #333;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__source-image{width: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap svg{width: 16px;height: 16px;font-size: 16px;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .wp-block-uagb-icon-list-child .uagb-icon-list__source-wrap{padding: 0px;border-width: 0px;align-self: center;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223 .uagb-icon-list__wrap{display: flex;flex-direction: column;justify-content: center;-webkit-box-pack: center;-ms-flex-pack: center;-webkit-box-align: flex-start;-ms-flex-align: flex-start;align-items: flex-start;}.wp-block-uagb-icon-list.uagb-block-be89b223.wp-block-uagb-icon-list .wp-block-uagb-icon-list-child{margin-left: 0;margin-right: 0;margin-bottom: 10px;}}\";s:2:\"js\";s:161:\"document.addEventListener(\"DOMContentLoaded\", function(){ window.addEventListener( 'load', function() {\n\tUAGBButtonChild.init( '.uagb-block-e945b70e' );\n});\n });\";s:18:\"current_block_list\";a:11:{i:0;s:14:\"core\/paragraph\";i:1;s:12:\"uagb\/buttons\";i:2;s:18:\"uagb\/buttons-child\";i:3;s:14:\"uagb\/icon-list\";i:4;s:20:\"uagb\/icon-list-child\";i:5;s:26:\"core\/post-author-biography\";i:6;s:11:\"core\/search\";i:7;s:10:\"core\/group\";i:8;s:12:\"core\/heading\";i:9;s:17:\"core\/latest-posts\";i:10;s:15:\"core\/categories\";}s:8:\"uag_flag\";b:1;s:11:\"uag_version\";s:10:\"1777500387\";s:6:\"gfonts\";a:1:{s:7:\"Default\";a:2:{s:10:\"fontfamily\";s:7:\"Default\";s:12:\"fontvariants\";a:0:{}}}s:10:\"gfonts_url\";s:0:\"\";s:12:\"gfonts_files\";a:0:{}s:14:\"uag_faq_layout\";b:0;}"]},"uagb_featured_image_src":{"full":false,"thumbnail":false,"medium":false,"medium_large":false,"large":false,"1536x1536":false,"2048x2048":false},"uagb_author_info":{"display_name":"admin","author_link":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/?author=1"},"uagb_comment_info":0,"uagb_excerpt":"Maribel Vidales Eslava Resumen El presente art\u00edculo describe el marco conceptual y los objetivos del nuevo Programa Nacional de Innovaci\u00f3n [&hellip;]","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/432","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=432"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/432\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":464,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/432\/revisions\/464"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=432"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=432"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistaece.dataware.cloud\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=432"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}